Slaviction.com

Twoje słowiańskie miejsce w sieci

Bogowie słowiańscy Słowianie

Perun – słowiański bóg piorunów

Prawdopodobnie każdy panteon posiada swojego zwierzchnika, bóstwo, które stoi ponad wszystkimi innymi, sprawując kontrolę nad wszelkimi aspektami istnienia. U Słowian rolę tę sprawować miał gromowładny Perun.

Wśród badaczy istnieje spór na temat tego czy Perun był bóstwem powszechnym wśród wszystkich Słowian. W badaniach A. Brucknera znajdziemy informacje, jakoby Perun (a przynajmniej bóstwo występujące pod tym imieniem) znany był tylko na terenach Rusi. Podobne twierdzenia znajdziemy u S. Urbańczyka. Uważa on, iż obrona występowania słowa “perun” lub “piorun” jako wyrazu pospolitego, lub w nazwach miejscowych występujących w różnych krajach słowiańskich, nie jest jednoznacznym dowodem na powszechność gromowładnego boga. Co więcej, istnienie wcześniej wspomnianych słów może świadczyć, że nie mogły być powiązane z bóstwem, gdyż wyrazy święte chronione są przed profanacją.

Z tą tezą nie zgadza się A. Gieysztor, który uważa, że zasięg Peruna obejmował zarówno wszystkich Słowian, jak i Bałtów. Jak wskazuje, wydawać by się mogło, że imię boga pochodzi od pospolitego wyrazu “perun” lub “piorun” (w tej formie zachowanego tylko w polszczyźnie), jednak w rzeczywistości jest odwrotnie. Dawna nazwa teologiczna ulec miała laicyzacji, co dało początek nazwie określającej zjawisko atmosferyczne.

Powszechności Peruna tylko na terenach Rusi zaprzeczać mogłoby również potwierdzenie u Słowian południowych istnienia Perperuny/Dodoli, która miała być żeńską hipostazą* gromowładnego, a zarazem jego partnerką.

*hipostaza – w religioznawstwie termin określający mniej lub bardziej usamodzielniony aspekt lub atrybut bóstwa (Encyklopedia PWN)

W swojej książce „Mitologia Słowian” powołuje się na prace W. W. Iwanowa i R. Jakobsona, dzięki którym określona została nazwa osobowa Perun, składająca się z rdzenia per- od “prać”, “uderzać” oraz przyrostka -un, związanego z nazwą wykonawcy danej czynności (nomen agentis). Składając obie części w jedną całość, otrzymamy osobę “uderzającą” lub “Tego, który uderza”.

Również stawianie Peruna na czele słowiańskiego panteonu jest wśród badaczy kwestią sporną. Według niektórych, owszem, Perun stał się zwierzchnikiem bogów, jednak nie od razu, przed nim funkcję tę sprawować mieli Rod, Swaróg oraz Dadźbóg.

Zgodnie z ruskimi kronikami, posągi Peruna przedstawiały go jako mężczyznę o siwej lub nawet srebrnej głowie i złotych wąsach. Kolor włosów odzwierciedlać miał sędziwy wiek i władzę. Element ten odróżniał Peruna wśród jego odpowiedników z innych kręgów kulturowych, często obrazowanych jako młodzi i porywczy mężczyźni.

Przedstawienie takie może być ciekawe, ze względu na zapis w kronice Prokopiusza z Cezarei, który mówi o tym, że początkowo Perun był bóstwem bez ludzkiej formy.

„…jest Perun, prastare domowe, słowiańskie, z początku nieuczłowieczone ubóstwienie gromu i błyskawicy, a ponieważ ten to objaw przyrody najwięcej uwagi więził i najwięcej ludziom strachu i bojaźni napędzał, spojono go z przedstawieniem o demonie, silnym nad innych, który u Słowian, jak w mitach innych narodów z powodu walnej swej funkcji rażenia, z biegiem czasu wywyższony został jako bóg przedni, najsilniejszy i uczłowieczony”.

Według zapisów z różnorakich kronik można domniemywać, że Perun był nie tylko bogiem burzy oraz piorunów, ale również sprawował pieczę nad wojskiem oraz książętami.

Traktat pokojowy zawarty przez księcia Igora z Bizancjum zawiera treść przysięgi złożonej przez niego i jego wojska:

„A ktokolwiek ze strony ruskiej zechce naruszyć tę przyjaźń, wszyscy ci, co chrzest przyjęli, niech przyjmą zemstę od Boga wszechmogącego, osądzenie na zgubę w tym życiu i przyszłym, a ilu ich nie jest ochrzczonych, niech nie mają pomocy od Boga ani od Peruna…”

Podobną przysięgę znajdziemy w traktacie pokojowym z Bizancjum, jednak zawarym przez kijowskiego księcia Światosława w 971 roku.

„Jeśli zaś tego, co przedtem powiedziano, nie zachowamy, niechże ja i ci, co
są ze mną i pode mną, będziemy przeklęci od Boga, w którego wierzymy, i od Peruna, i od Wołosa boga bydlęcego, i niech pożółkniemy jak to złoto i niech posiekani będziem swoim orężem”

W tym wypadku warto zwrócić uwagę na to, iż obok Peruna pojawia się również imię innego boga, Welesa. Na gromowładnego powoływali się książęta oraz wojownicy, zaś zemstą Peruna za niedotrzymanie obietnicy złożonej na jego imię miała być śmierć poniesiona własną bronią. Na Welesa powoływali się natomiast wszyscy ludzie, o czym wspominaliśmy w tekście Weles – słowiański bóg świata zmarłych.

Na podstawie niektórych przekazów, można zakładać, że podobnie jak niektóre słowiańskie bóstwa, również Perun największą moc posiadał w określonej porze roku. Największą moc osiągał w lecie, gdy zsyłał na ziemię urodzajny piorun, który “zapładniał” ziemię, sprawiał, że była urodzajna i rozpoczynał pracę na polach. Złym było rozpoczęcie prac przed pierwszą burzą zesłaną przez boga, działanie takie zesłać mogło na ludzi jego gniew w postaci nieurodzaju. Wraz z biegiem miesięcy jego moc miała słabnąć, by zaniknąć w zimie i stopniowo odradzać się wiosną.

W wierzeniach zarówno Słowian, jak i Bałtów, uderzenie pioruna w drzewo, wzgórze, przedmiot bądź człowieka, sakralizowało to miejsce bądź osobę. Najprawdopodobniej właśnie z tego powodu większość świątyń poświęconych Perunowi znajdowała się właśnie na wzgórzach. Miejscom takim przypisywano właściwości ochronne oraz lecznicze, drzewa, które przetrwały uderzenie pioruna oddzielane były od pozostałych ogrodzeniem lub rowami i stawały się miejscem, w którym składano ofiary.

Wspominając o drzewach, nie można pominąć jednego z nich, które nierozerwalnie związane jest z Perunem. Mowa oczywiście o dębie, który szczególnie często ściąga na siebie pioruny, jednak z reguły nie doznaje przy tym większych szkód. Nie może więc dziwić fakt, że dla Słowian to właśnie dąb był świętym drzewem. Drzewo Świata lub Drzewo Życia w wierzeniach dawnych Słowian miało być właśnie dębem. Jego korzenie sięgały najgłębszych podziemi, natomiast korona wspierała niebo.

Bibliografia

1. A. Bruckner „Mitologia słowiańska i polska”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980

2. A. Gieysztor “Mitologia Słowian”, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 2006

3. S. Urbańczyk “Religia pogańskich Słowian”, Wydawnictwo Studium Słowiańskiego Uniw. Jagiellońskiego, Kraków 1947

4. A. Szyjewski “Religia Słowian”, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003

Wpadnij na naszego Instagrama i Facebooka 😉